خانم دکتر سیده طیبه رهیده در خصوص تحقیقاتی با عنوان "اثر مکمل عصاره زعفران و ویتامین E بر شاخص‌های گلایسمی، استرس اکسیداتیو، هورمونی و علائم بیماری در زنان مبتلا به سندرم تخمدان پلی کیستیک" در گفتگویی به تشریح این طرح پرداخت.

دکتر سیده طیبه رهیده، دانشیار گروه علوم تغذیه دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ایران هستند که تحصیلات خود را در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری در رشته علوم تغذیه در دانشگاه‌های علوم پزشکی شهید بهشتی، جندی‌شاپور اهواز و دانشگاه علوم پزشکی ایران به پایان رسانده‌‌اند و از سال 1395 به‌عنوان عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران مشغول فعالیت هستند.

در حیطه اجرایی نیز در دانشگاه مسئولیت‌هایی از جمله معاونت دانشجویی و فرهنگی دانشکده بهداشت، مسئول آزمایشگاه و نماینده آموزشی گروه علوم تغذیه بر عهده داشته‌اند و عضو هیئت‌مدیره و دبیر انجمن علمی تغذیه ایران نیز هستند

از نظر پژوهشی، حوزه اصلی فعالیت ایشان علوم تغذیه، تغذیه بالینی، بیماری‌های متابولیک و دیابت، چاقی و مقاومت به انسولین، عوامل تغذیه‌ای مؤثر بر بیماری‌های مزمن می‌باشد. بخش دیگر از فعالیت‌های پژوهشی ایشان به علوم تغذیه سلولی و مولکولی مربوط می شود. در مجموع طبق بیانات ایشان، تجربه ای ترکیبی از مطالعات سلولی و مولکولی تا پژوهش‌های اپیدمیولوژیک و کارآزمایی‌های بالینی را در کارنامه پژوهشی خود دارند.

دکتر رهیده، اهمیت بسیار بالای سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS) و آسیب های اجتناب ناپذیر آن در سلامت زنان را علت دلیل اصلی انتخاب این موضوع می داند. سندرم تخمدان پلی کیستیک شایع‌ ترین اختلال هورمونی است که یک نفر از هر هفت نفر زن در سن باروری در جهان و به طور کل 5 تا 15 درصد از زنان در این سنین را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این سندرم، عامل 30 تا 60 درصد (برخی از مطالعات تا 75 درصد تخمین می زنند) موارد ناباروری بدون تخمک ‌گذاری در سطح جهانی است. یافته‌ها نشان می‌دهند استرس روانی ناشی از PCOS منجر به افزایش شیوع اختلالات سلامت روان مانند افسردگی، اضطراب و اختلال دوقطبی می‌شود و نیز می‌تواند با ایجاد ضعف در سلامت جسمی و روانی اثرات مخربی بر زندگی اجتماعی، پیشرفت تحصیلی و شغل افراد بگذارد که تا سال‌ها ادامه یابد. بنابراین، PCOS به طور قابل توجهی بر سلامت روانی و کیفیت زندگی زنان تأثیر می‌گذارد. این پیامد ها حاکی از بار مالی قابل توجه‌ای بر مراقبت های بهداشتی است. مطالعات قبلی بیان می‌کنند که هزینه های اقتصادی PCOS (هیرسوتیسم، هورمونی اختلال قاعدگی، خونریزی غیرطبیعی رحم...) برابر میلیاردها دلار و بیشترین بار مالی مربوط به نگرانی اصلی بیماران یعنی ناباروری است. مطالعات نشان می‌دهند که تشخیص زودهنگام و درمان بهتر PCOS می‌تواند در کاهش هزینه های مراقبت های بهداشتی و بهبود کیفیت زندگی زنان مبتلا موثر باشد.

 دکتر رهیده معتقد است که اصلاح سبک زندگی یکی از رویکرد های اصلی درمانی در زنان مبتلا به PCOS است. راهنمای بین‌المللی مبتنی بر شواهد در ارزیابی و مدیریت PCOS بر اهمیت مداخلات تغذیه‌ای و ورزشی به عنوان خط اول درمان، مستقل از وضعیت وزن تاکید می‌کند. ویتامین E به عنوان یک آنتی‌اکسیدان محلول در چربی، با مقابله با آسیب اکسیداتیو غشای سلولی و تعدیل فرآیندهای مرتبط با استرس اکسیداتیو، موجب تعدیل عملکرد فیزیولوژیکی طبیعی سیستم تولید مثل شده و  از نظر زیستی می‌تواند در این زمینه مورد توجه باشد.

دکتر رهیده در ادامه نحوه انجام پژوهش و توصیف آن را اینگونه بیان کردند: با توجه به نتایج حاصل از مطالعات سلولی مولکولی و حیوانی بنا‌بر اثر همزمانی عصاره زعفران و ویتامین E در کاهش التهاب با توجه به خواص آنتی اکسیدانی و فقدان مطالعه انسانی، مطالعه ای با هدف بررسی تعیین اثر مکمل عصاره زعفران و ویتامین E بر شاخص های گلایسمی، هورمونی، استرس اکسیداتیو و علائم بیماری در زنان مبتلا به سندرم تخمدان پلی کیستیک در جهت بررسی مکمل در کنار درمان‌های استاندارد در بیماران مبتلا به PCOS  انجام گرفت. هدف از انجام این مطالعه کارآزمایی بالینی تصادفی سه سوکور (محقق، بیمار، تحلیلگر) حاضر، تعیین اثر مکمل عصاره زعفران و ویتامین E بر شاخص های گلایسمی، هورمونی، استرس اکسیداتیو و علائم بیماری در زنان مبتلا به سندرم تخمدان پلی کیستیک بود. کارآزمایی بالینی بر روی 51 داوطلب مبتلا به سندرم تخمدان پلی کیستیک انجام شد. پس از تصویب طرح در معاونت پژوهشی و کمیته اخلاق دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ایران و دریافت کد IRCT بیماریابی انجام شد. در این مطالعه افراد مبتلا به سندرم تخمدان پلی کیستیک از بیماران مراجعه کننده به بیمارستان اکبرآبادی و فیروزآبادی که بیماری آنها توسط پزشک تایید شده بود و دارای شرایط ورود به مطالعه بودند انتخاب و به طور تصادفی در یکی از گروه های مداخله قرار گرفتند. خونگیری برای داده های کمی و تکمیل فرم پرسشنامه های یادآمد غذایی و فعالیت فیزیکی ... و علائم بالینی در ابتدا و بعد از 8 هفته مداخله انجام گردید.

ویژگی مهم این پژوهش، بر اساس جست‌وجوی انجام‌شده در منابع علمی در زمان طراحی واجرای مطالعه، این پژوهش از نخستین کارآزمایی‌های بالینی بررسی‌کننده مصرف همزمان عصاره زعفران و ویتامین E در زنان مبتلا به PCOS بود. در واقع از جنبه‌های نوآورانه این پژوهش، بررسی همزمان عصاره زعفران و ویتامین E در قالب یک کارآزمایی بالینی بوده و انتخاب مجموعه‌ای از پیامدهای متابولیک، هورمونی، اکسیداتیو و بالینی این امکان را فراهم کرد که اثر مداخله از چند جنبه مرتبط با پاتوفیزیولوژی PCOS ارزیابی شود. برخی عوامل بالقوه مخدوشگر، از جمله عوامل جمعیت‌شناختی، تغذیه‌ای و سبک زندگی، مورد ارزیابی قرار گرفتند و در صورت لزوم بین دو گروه دریافت کننده مکمل و دارونما  از نظر آماری تعدیل شدند و در نهایت حجم نمونه بر اساس اندازه اثر مورد انتظار، توان آزمون و سطح خطای از پیش تعیین‌شده محاسبه و بیماران در طول مداخله به دقت تحت پیگیری بودند.

لازم به ذکر است که این پژوهش در حال حاضر به مرحله تولید شواهد علمی و انتشار وارائه نتایج پژوهشی رسیده است و می‌تواند مبنایی برای طراحی مطالعات بزرگ‌تر و کاربردی‌تر در آینده باشد. با این حال، استفاده درمانی مستقیم از نتایج آن در سطح عمومی نیازمند تأیید اثربخشی و ایمنی در مطالعات با حجم نمونه بیشتر، دوره پیگیری طولانی‌تر و در صورت امکان مطالعات چندمرکزی است.

دکتر رهیده معتقد است که، این پژوهش به دنبال پاسخ به یک نیاز مبرم است. از آنجا که استرس اکسیداتیو و التهاب مزمن از ارکان اصلی پاتوفیزیولوژی PCOS محسوب می ‌شوند، این مطالعه با بهره‌ گیری از خواص آنتی ‌اکسیدانی این دو ترکیب، درصدد است راهکاری عملی برای کنترل نشانه‌ های بالینی، تنظیم شاخص ‌های هورمونی و بهبود وضعیت متابولیک بیماران ارائه دهد. در صورت تأیید اثربخشی و ایمنی این مداخله در مطالعات بزرگ‌تر و طولانی‌مدت، یافته‌های این پژوهش می‌تواند زمینه را برای بررسی گزینه‌های مکمل و کم‌خطرتر برای مدیریت ارزان ‌تر در کنار درمان‌های استاندارد فراهم کند و در صورت تأیید این یافته‌ها در مطالعات آینده، بهبود پیامدهای تولیدمثلی و کیفیت زندگی زنان مبتلا به PCOS را نیز مورد توجه قرار دهد.

ایشان انتظار دارند که ایجاد بستر های مناسب برای تعامل علمی میان متخصصان این حوزه‌ ها، می ‌تواند به طراحی مطالعات دقیق ‌تر و دستیابی به نتایج معتبر تر منجر شود. همچنین حمایت از مطالعات چندمرکزی، استانداردسازی فرآورده‌های گیاهی از نظر مقدار ماده مؤثره و ایجاد زیرساخت برای پایش کیفیت و ایمنی مکمل‌ها می‌تواند به افزایش قابلیت تکرارپذیری و انتقال نتایج پژوهش‌های تغذیه‌ای به عرصه بالین کمک کند.

از سوی دیگر، تأمین بودجه کافی و پایدار برای پژوهش ‌های بالینی و مداخله ‌ای، از مهم‌ ترین نیازهای پژوهشگران است. بسیاری از طرح ‌های ارزشمند به دلیل محدودیت منابع مالی یا نبود حمایت اجرایی، به مرحله اجرا یا اثربخشی نمی ‌رسند. در این زمینه، تخصیص اعتبارات هدفمند، تسهیل فرآیندهای دریافت گرنت، و حمایت از طرح ‌های نوآورانه می ‌تواند نقش مهمی در ارتقای کیفیت پژوهش و تبدیل نتایج علمی به راهکارهای عملی برای جامعه داشته باشد.

مجریان این طرح امیدوارند در ادامه این مسیر علمی، اثر زعفران و ویتامین E در سندرم تخمدان پلی کیستیک را به سمت مطالعات استاندارد و کاربردی بیشتر هدایت کنند. این مطالعه حاکی از اثر بخشی امیدوار کننده مداخله است اما برای رسیدن به مرحله استفاده بالینی، هنوز باید درباره دوز بهینه، زمان مناسب تجویز، نوع و استانداردسازی مناسب ترکیبات مؤثره و ارزیابی ایمنی آن‌ها در شرایط مختلف اطلاعات دقیق تری بدست بیاوریم تا در نهایت به بهبود سلامت زنان، کاهش رنج بیماران و ارتقای نظام درمانی کشور کمک کنیم.